Sprzedajesz kursy online konsumentom w kilku państwach Unii, doliczasz przez OSS zagraniczny VAT i widzisz, że przy tej samej cenie netto jesteś droższy od lokalnej konkurencji, która mieści się w tamtejszym zwolnieniu. Od 1 stycznia 2025 r. istnieje trzecia ścieżka: procedura SME, która pozwala polskiej jednoosobowej działalności korzystać ze zwolnienia z VAT także tam, gdzie nie ma siedziby. Brzmi jak czysty zysk — i w części przypadków nim jest. Ale pod spodem ma mechanizm, który potrafi tę oszczędność wyzerować. Ten artykuł pokazuje jedno i drugie.
Na czym polega procedura SME
Do końca 2024 r. zasada była prosta i dla wielu firm bolesna: zwolnienie podmiotowe z VAT przysługiwało wyłącznie podatnikom mającym siedzibę w danym państwie. Polski przedsiębiorca sprzedający do Niemiec rozliczał tam VAT od pierwszej transakcji, a niemiecki mikroprzedsiębiorca w tej samej branży nie doliczał go wcale.
Procedura SME (od small enterprises — dotyczy małych przedsiębiorstw, nie każdej firmy z definicji MŚP) tę asymetrię usuwa. Wynika z dyrektywy Rady (UE) 2020/285 z 18 lutego 2020 r., a do polskiego porządku prawnego wprowadziła ją ustawa z 8 listopada 2024 r. o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług (Dz.U. 2024 poz. 1721), obowiązująca od 1 stycznia 2025 r. W ustawie o VAT znajdziesz dwa nowe przepisy:
- art. 113a — dotyczy podatnika z innego państwa Unii, który chce korzystać ze zwolnienia w Polsce;
- art. 113b — dotyczy polskiego podatnika, który chce korzystać ze zwolnienia w innym państwie Unii. To jest przepis, o którym mówi ten artykuł.
Krajowe zwolnienie podmiotowe z art. 113 ust. 1 i 9 ustawy o VAT to osobny mechanizm, do którego SME się dokłada, a nie który zastępuje. Warto odnotować, że od 1 stycznia 2026 r. polski limit wzrósł z 200 000 zł do 240 000 zł rocznej sprzedaży, z proporcją przy rozpoczęciu działalności w trakcie roku.
Jedno zastrzeżenie od razu. Dobrowolne dla państwa członkowskiego jest samo posiadanie krajowego zwolnienia dla małych przedsiębiorstw — ale jeżeli je ma, musi udostępnić również wariant transgraniczny. SME działa więc w większości państw, choć nie we wszystkich: na 6 listopada 2026 r. dotyczy to Hiszpanii, która nie ma krajowego zwolnienia. Zanim zaplanujesz sprzedaż pod SME w konkretnym kraju, sprawdź w bazie Komisji, czy ten kraj daje taką możliwość.
Komu procedura SME realnie się opłaca
SME nie jest rozwiązaniem dla każdego, kto ma zagranicznych klientów. Dotyczy wyłącznie sprzedaży opodatkowanej na terytorium innego państwa Unii, czyli sytuacji, w których miejsce świadczenia wypada poza Polską. W praktyce w grę wchodzą:
- Usługi opodatkowane tam, gdzie są faktycznie wykonywane: prace budowlane na nieruchomości w innym państwie, catering, transport pasażerski, organizacja konferencji, bilety wstępu, krótkoterminowy wynajem pojazdów.
- Usługi elektroniczne dla konsumentów z UE — kursy nagrane, subskrypcje, dostęp do platformy czy materiałów, czyli świadczenia zautomatyzowane, bez istotnego udziału człowieka — po przekroczeniu progu 10 000 EUR, o którym za chwilę. Uwaga: szkolenie prowadzone na żywo przez trenera co do zasady nie jest usługą elektroniczną i jego miejsce świadczenia ustala się osobno, więc tych dwóch przypadków nie wolno wrzucać do jednego worka.
- Towary: lokalne dostawy z magazynu w innym państwie Unii, sprzedaż wysyłkowa do konsumentów (WSTO) powyżej progu, dostawa z transportem startującym poza Polską, przemieszczenie własnych towarów, eksport z innego państwa Unii.
Największą korzyść widać u mikrofirm sprzedających zdalnie konsumentom w Unii. Przykład: sprzedajesz kurs online za 400 zł. Rozliczając sprzedaż przez OSS, przy stawce 21 proc. w kraju konsumenta albo podnosisz cenę do 484 zł, albo zostawiasz 400 zł i oddajesz 69,42 zł podatku, schodząc z marżą. Lokalny konkurent objęty tamtejszym zwolnieniem sprzedaje za 400 zł i zostawia sobie całość. SME wyrównuje tę różnicę.
Szczególnie prosty rachunek mają przedsiębiorcy zwolnieni podmiotowo z VAT w Polsce. Oni i tak nie odliczają podatku naliczonego, więc główna wada procedury — o której niżej — nic im nie zabiera.
SME a OSS: kiedy się wykluczają, a kiedy można je łączyć
To pierwsze pytanie, które pada, a odpowiedź brzmi: zależy, czy mówimy o jednym państwie, czy o kilku.
W obrębie jednego państwa SME i OSS wykluczają się, bo robią rzeczy przeciwstawne: SME zwalnia z VAT sprzedaż opodatkowaną w danym kraju, OSS służy do rozliczenia tego VAT według tamtejszej stawki. Wchodząc w SME w Czechach, czeskiej sprzedaży nie wykazujesz już w OSS. Podobnie z krajową rejestracją VAT: dla dostaw objętych procedurą lokalna identyfikacja co do zasady się kończy, ale czy zniknie w całości, zależy od prawa danego kraju — przy czynnościach nieobjętych zwolnieniem numer może nadal być potrzebny.
W różnych państwach można je mieszać do woli: w Czechach zwolnienie SME, sprzedaż do Francji i Portugalii przez OSS, a we Włoszech zwykła rejestracja VAT, bo tam prowadzisz magazyn. Model buduje się państwo po państwie. OSS nie przestaje przy tym być potrzebny — po przekroczeniu progów wraca jako naturalna ścieżka rozliczenia. Jego mechanikę opisaliśmy w tekście o sprzedaży na Allegro i Amazon przez JDG.
| Kryterium | Procedura SME | Procedura OSS | Rejestracja VAT w kraju konsumenta |
|---|---|---|---|
| Co robi z VAT | zwalnia sprzedaż z VAT w danym państwie | pozwala rozliczyć zagraniczny VAT z poziomu Polski | pełne rozliczenie VAT według przepisów tego państwa |
| Czy doliczasz zagraniczny VAT do ceny | nie | tak, według stawki kraju konsumenta | tak, według stawki kraju konsumenta |
| Prawo do odliczenia VAT od zakupów | nie przysługuje w części dotyczącej sprzedaży objętej zwolnieniem | przysługuje na zasadach ogólnych | przysługuje, w tym lokalnie |
| Limit stosowania | 100 000 EUR w całej UE plus próg krajowy danego państwa | brak górnego limitu | brak górnego limitu |
| Gdzie się zgłaszasz | polski urząd skarbowy, przez e-Urząd Skarbowy | polski urząd skarbowy | zagraniczna administracja podatkowa |
| Sprawozdawczość | informacja kwartalna o obrotach w każdym państwie UE | deklaracja kwartalna OSS | lokalne deklaracje, często miesięczne |
| Czy można łączyć w jednym państwie | nie — w danym państwie wybierasz jedną ścieżkę; w różnych państwach można stosować różne | ||
Dwa progi, które trzeba pilnować jednocześnie
Procedura SME jest obwarowana dwoma niezależnymi limitami. Próg unijny to 100 000 EUR — roczna wartość dostaw i usług opodatkowanych na terytorium Unii łącznie z Polską, bez VAT, spełniona zarówno w poprzednim, jak i w bieżącym roku podatkowym. Przeliczenia dokonuje się według kursu Europejskiego Banku Centralnego z pierwszego dnia roku. Drugi limit to próg krajowy każdego państwa z osobna: każdy kraj ustala własną kwotę, nie wyższą niż 85 000 EUR, i może stosować progi sektorowe.
| Próg | Kwota | Czego dotyczy |
|---|---|---|
| Unijny próg SME | 100 000 EUR | cała sprzedaż opodatkowana w UE łącznie z Polską, w poprzednim i bieżącym roku |
| Maksymalny próg krajowy | 85 000 EUR | górna granica, której państwo członkowskie nie może przekroczyć, ustalając własny limit |
| Polska | 240 000 zł | krajowe zwolnienie podmiotowe z art. 113 ustawy o VAT, kwota obowiązująca od 1 stycznia 2026 r. |
| Niemcy | 25 000 EUR | próg krajowy liczony od obrotu roku poprzedniego; w roku bieżącym zwolnienie działa do pułapu 100 000 EUR, bez okresu przejściowego |
| Austria | 55 000 EUR | próg krajowy dla zwolnienia, z tolerancją 10 proc. do końca roku |
| WSTO i usługi TBE | 10 000 EUR (42 000 zł) | odrębny próg, po przekroczeniu którego sprzedaż zdalna do konsumentów jest opodatkowana w kraju nabywcy |
Progów pozostałych państw nie warto zgadywać ani przepisywać z przypadkowych artykułów — pełny wykaz prowadzi Komisja Europejska w bazie SME VAT rules (sme-vat-rules.ec.europa.eu).
Różna bywa też tolerancja po przekroczeniu progu krajowego. Austria dopuszcza przekroczenie o 10 proc. z zachowaniem zwolnienia do końca roku. Niemcy nie stosują okresu przejściowego w ogóle: próg 25 000 EUR odnosi się tam do obrotu roku poprzedniego, w roku bieżącym zwolnienie działa do pułapu 100 000 EUR, a transakcja przekraczająca ten pułap nie jest już zwolniona. Jedna granica pozostaje wspólna i bezwzględna: przekroczenie 100 000 EUR obrotu w Unii wyklucza zwolnienie transgraniczne we wszystkich państwach (krajowe zwolnienie z art. 113 ocenia się osobno).
Procedura krok po kroku: od VAT-R do numeru EX
- Sprawdź swój status VAT w Polsce. Nie musisz być podatnikiem VAT czynnym — SME działa również przy krajowym zwolnieniu podmiotowym. Musisz być natomiast zarejestrowany do VAT, więc jeżeli korzystasz ze zwolnienia i rejestracji nie masz, najpierw składasz VAT-R, a dopiero potem powiadomienie. Samo złożenie VAT-R nie oznacza rezygnacji ze zwolnienia.
- Złóż uprzednie powiadomienie o zamiarze skorzystania ze zwolnienia w innym państwie (art. 113b ust. 2 ustawy o VAT). W e-Urzędzie Skarbowym jest to formularz SME-P.
- Adresat jest jeden dla całej Polski — Naczelnik Drugiego Urzędu Skarbowego Warszawa-Śródmieście.
- Forma wyłącznie elektroniczna — przez e-Urząd Skarbowy (art. 113b ust. 18); papierowo się nie da. Dostęp do usług elektronicznych KAS opisuje portal podatki.gov.pl prowadzony przez Ministerstwo Finansów.
- Przygotuj dane o obrotach. Powiadomienie zawiera dane identyfikacyjne, listę państw oraz obroty na terytorium Unii w poprzednim i bieżącym roku w podziale na poszczególne państwa, wliczając Polskę. Część państw wymaga danych za dwa lata wstecz. Zakres danych określa rozporządzenie Ministra Finansów z 22 grudnia 2024 r. — Dz.U. 2024 poz. 1969.
- Czekaj do 35 dni roboczych. Tyle wynosi termin rozpatrzenia powiadomienia (art. 113b ust. 4) i może zostać przedłużony, jeśli któreś z państw prowadzi dodatkową weryfikację. Wycofanie błędnego powiadomienia i złożenie nowego uruchamia bieg terminu od początku.
- Odbierz numer identyfikacyjny EX w postaci
PL9999999999-EX. Jeden numer obsługuje wszystkie państwa, w których korzystasz ze zwolnienia. - Sprawdź, które państwa potwierdziły. Zwolnienie działa od dnia poinformowania o nadaniu numeru EX, ale każde państwo musi potwierdzić prawo do zwolnienia osobno. Brak potwierdzenia z jednego kraju nie blokuje pozostałych, ale też nie daje w nim zwolnienia.
Rozszerzenie zwolnienia na kolejne państwa, zmiana danych czy korekta obrotów odbywa się przez aktualizację uprzedniego powiadomienia — tą samą drogą i w tych samych terminach.
Co trzeba robić po nadaniu numeru EX
Numer EX nie kończy sprawy, tylko otwiera nowy zestaw obowiązków. Najważniejszy to informacja kwartalna (SME-IK) z art. 113b ust. 14 ustawy o VAT.
- Termin: miesiąc od zakończenia kwartału — z ważnym szczegółem: upływa także wtedy, gdy ostatni dzień przypada w sobotę albo w dzień ustawowo wolny. Nie ma przesunięcia na najbliższy dzień roboczy.
- Zawartość: dane podatnika z numerem EX, obroty w każdym państwie Unii w danym kwartale (w podziale na sektory tam, gdzie państwo je stosuje) oraz wartość sprzedaży krajowej. Korektę składa się niezwłocznie po wykryciu błędu.
- Pierwsza informacja bywa zbiorcza. Gdy numer EX nadano w kwartale późniejszym niż kwartał złożenia powiadomienia, razem z informacją za kwartał nadania składa się też informacje za kwartały wcześniejsze. Obrotów wykazanych już w powiadomieniu się nie powtarza.
Przekroczenie progu 100 000 EUR uruchamia osobny, krótki termin. Przy progu unijnym nie ma żadnej tolerancji ani okresu przejściowego: zwolnienia transgranicznego nie stosuje się już od dnia przekroczenia, a nie dopiero od chwili, w której urząd coś postanowi. Trzeba wtedy złożyć informację kwartalną za okres od początku kwartału do dnia przekroczenia, w ciągu 15 dni roboczych (art. 113b ust. 17). Postanowienie naczelnika o dezaktywacji numeru EX jest konsekwencją przekroczenia, a nie momentem, od którego powstaje obowiązek opodatkowania. Sposób opodatkowania samej transakcji przekraczającej próg ustala się według reguł państwa opodatkowania.
Rezygnacja też ma swój kalendarz: zgłoszona w pierwszym albo drugim miesiącu kwartału działa od pierwszego miesiąca kolejnego kwartału, a w ostatnim miesiącu kwartału — dopiero od drugiego miesiąca następnego. Z SME nie wychodzi się z dnia na dzień.
Osobna kwestia to faktury. To państwo zwolnienia określa uproszczenia i obowiązki dokumentacyjne w ramach SME: dyrektywa pozwala mu zwolnić podatników z obowiązku fakturowania, a jeśli faktur wymaga, powinny to być faktury uproszczone. Nie znaczy to jednak, że polskie reguły znikają automatycznie — właściwe przepisy o fakturowaniu zależą też od rodzaju transakcji i unijnych zasad miejsca fakturowania. Przed rozpoczęciem sprzedaży sprawdź w bazie Komisji i w przepisach danego państwa, czy faktura jest wymagana i co ma zawierać — przy trzech krajach mogą obowiązywać trzy różne zestawy zasad. O obowiązkach dokumentacyjnych przy sprzedaży towarów do kontrahentów z Unii pisaliśmy w artykule o transakcjach wewnątrzwspólnotowych w JDG.
Pułapki, które potrafią skasować całą oszczędność
Procedura SME wygląda jak oszczędność, ale ma kilka mechanizmów działających w drugą stronę.
1. Tracisz prawo do odliczenia VAT od zakupów związanych z tą sprzedażą. To najważniejsza pułapka całej procedury. Od 1 stycznia 2025 r. art. 86 ust. 8 pkt 1 ustawy o VAT wyłącza odliczenie podatku naliczonego od nabyć służących czynnościom objętym zwolnieniem z art. 113b. Przy działalności mieszanej — część sprzedaży opodatkowana, część zwolniona w ramach SME — kolejność jest ustalona: najpierw przypisujesz zakupy bezpośrednio do sprzedaży opodatkowanej albo zwolnionej, a proporcję stosujesz dopiero do wydatków wspólnych, których przypisać się nie da. Zależnie od charakteru działalności dojść może jeszcze prewspółczynnik i korekty. Jeśli Twoja zagraniczna sprzedaż opiera się na kosztach z VAT-em: kampaniach reklamowych, podwykonawcach, licencjach czy sprzęcie, to właśnie tu może się okazać, że zaoszczędzony zagraniczny VAT jest mniejszy niż utracone odliczenie.
2. Zwolnienie obejmuje wszystkie dostawy i usługi kwalifikujące się do zwolnienia w danym państwie, a nie wybraną ich część. Nie można objąć SME tylko jednej kategorii usług albo tylko sprzedaży konsumenckiej, zostawiając resztę na zasadach ogólnych — w tym sensie wchodzisz w dane państwo w całości albo wcale. Numer EX nie zwalnia jednak automatycznie każdej czynności: krajowe wyłączenia przedmiotowe działają dalej i transakcje spoza zakresu zwolnienia mogą nadal być opodatkowane albo wymagać lokalnej rejestracji.
3. Znika odwrotne obciążenie w transakcjach B2B. Tam, gdzie dotąd VAT rozliczał zagraniczny nabywca, po wejściu w SME transakcja jest zwolniona. Dla kontrahentów, którzy ten podatek i tak odliczali, oferta nie staje się tańsza — przy sprzedaży głównie do firm korzyść z SME bywa iluzoryczna.
4. SME nie zwalnia ze wszystkich obowiązków za granicą. Zwolnienie dotyczy sprzedaży — jeżeli wykonujesz w danym państwie czynność objętą obowiązkiem rejestracji i nieobjętą zwolnieniem, rejestracja nadal jest potrzebna.
5. Powrót do zwolnienia bywa zablokowany na lata. Państwa stosują okresy karencji po rezygnacji albo utracie prawa do zwolnienia, a bywają one długie — Komisja Europejska podaje dla Niemiec pięć lat po dobrowolnym wyjściu. Wyjście z SME „na próbę” bardzo często nie jest odwracalne w rozsądnym czasie, więc aktualną karencję sprawdź dla każdego kraju osobno przed decyzją.
6. Wyłączenia przedmiotowe i sektorowe. W Polsce ze zwolnienia podmiotowego nie korzystają na przykład usługi doradcze; inne państwa mają własne listy wyłączeń i progi sektorowe. Branża zwolniona w jednym kraju w sąsiednim może być wykluczona.
7. Czas i próg liczony razem z Polską. Do nadania numeru EX i potwierdzenia przez dane państwo zwolnienie nie działa, a to realnie około dwóch miesięcy. Firma, która w Polsce robi 380 000 zł obrotu i dokłada kilkadziesiąt tysięcy złotych sprzedaży zagranicznej, jest przy tym bliżej progu 100 000 EUR, niż się jej wydaje — obrót krajowy wlicza się do niego na równi z zagranicznym.
Kiedy warto to przeliczyć, zanim złożysz powiadomienie
Decyzja o wejściu w SME sprowadza się do jednego rachunku: ile realnie zyskujesz na braku zagranicznego VAT-u, a ile tracisz na braku odliczenia i na obsłudze procedury. Dla dwóch firm o tym samym obrocie wynik może być przeciwny — decyduje struktura kosztów, proporcja sprzedaży B2C do B2B i liczba państw.
Przeliczenie jest szczególnie potrzebne, gdy jesteś czynnym podatnikiem VAT z istotnymi kosztami przypisanymi do sprzedaży zagranicznej, gdy sprzedaż w danym państwie jest mieszana, gdy planujesz wzrost zbliżający Cię do progu unijnego albo gdy korzystasz dziś z OSS i musiałbyś wyłączyć z niego jedno państwo. Osobny wątek to zagraniczne zakupy usług cyfrowych — opisaliśmy go przy imporcie usług od Google Ads i dostawców SaaS, a przy SME zmienia się ich wpływ na odliczenie.
Praktyczna strona to pilnowanie kalendarza: informacje kwartalne, aktualizacje powiadomienia i dwa progi naraz. To zadanie warto wpiąć w stały obieg dokumentów razem z resztą rozliczeń — na przykład przy sporządzaniu deklaracji podatkowych. Podstawowe informacje o obowiązkach firm w obrocie z Unią publikuje też portal biznes.gov.pl.
Najczęściej zadawane pytania
Czy mogę korzystać z SME i OSS jednocześnie?
W jednym państwie nie — te dwa rozwiązania robią coś przeciwnego. W różnych państwach jak najbardziej: w jednym kraju zwolnienie SME, w drugim OSS, w trzecim krajowa rejestracja VAT. Model buduje się osobno dla każdego państwa.
Czy muszę być czynnym podatnikiem VAT w Polsce, żeby wejść w procedurę SME?
Nie. Możesz być podatnikiem VAT czynnym albo korzystać ze zwolnienia podmiotowego — SME nie zmusza do rezygnacji ze zwolnienia. Musisz natomiast być zarejestrowany do VAT: przy zwolnieniu bez rejestracji najpierw składasz VAT-R, dopiero potem powiadomienie.
Ile trwa uzyskanie numeru EX?
Ustawowy termin to 35 dni roboczych, czyli w praktyce około dwóch miesięcy kalendarzowych, i może się wydłużyć przy dodatkowej weryfikacji. Do dnia poinformowania o nadaniu numeru EX zwolnienie nie działa — sprzedaż rozliczasz na dotychczasowych zasadach.
Czy w ramach SME stracę prawo do odliczania VAT od wszystkich zakupów?
Nie od wszystkich, ale od tych związanych ze sprzedażą objętą zwolnieniem z art. 113b — tak stanowi art. 86 ust. 8 pkt 1 ustawy o VAT. To najważniejszy element rachunku opłacalności: przy wysokich kosztach z podatkiem naliczonym utracone odliczenie potrafi przewyższyć korzyść z niedoliczania zagranicznego VAT-u.
Co się stanie, jeśli przekroczę próg 100 000 EUR w trakcie roku?
Zwolnienie przestaje przysługiwać z dniem przekroczenia, bez okresu przejściowego — nie czeka się na decyzję urzędu. W ciągu 15 dni roboczych trzeba złożyć informację kwartalną za okres od początku kwartału do dnia przekroczenia, a naczelnik dezaktywuje numer EX. Sprzedaż wraca na zasady ogólne: OSS albo rejestracja w danym państwie.
Czy procedura SME działa we wszystkich państwach Unii?
Nie we wszystkich. Państwo, które nie ma krajowego zwolnienia dla małych przedsiębiorstw, nie udostępnia też wariantu transgranicznego — na 6 listopada 2026 r. dotyczy to Hiszpanii. Różnią się także progi i zasady po ich przekroczeniu, dlatego przed decyzją każdy kraj sprawdza się osobno w bazie SME VAT rules Komisji Europejskiej.
Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny — nie stanowi porady podatkowej ani prawnej. Stan prawny na 6 listopada 2026 r., na podstawie ustawy o podatku od towarów i usług (t.j. Dz.U. 2026 poz. 1263) w brzmieniu nadanym ustawą z 8 listopada 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 1721), wdrażającą dyrektywę Rady (UE) 2020/285, oraz rozporządzenia Ministra Finansów z 22 grudnia 2024 r. (t.j. Dz.U. 2026 poz. 1222). Przepisy oraz progi krajowe poszczególnych państw zmieniają się dynamicznie, dlatego w indywidualnych sprawach skonsultuj się z księgowym lub doradcą podatkowym.
Jeśli rozważasz procedurę SME, najtańszym krokiem jest przeliczenie jej skutków, zanim złożysz powiadomienie — bo z samej procedury nie wychodzi się z dnia na dzień. Biuro Rachunkowe Alina Mączka w Chorzowie obsługuje jednoosobowe działalności i mikrofirmy z Chorzowa, Katowic i całego województwa śląskiego, a w ramach stałej współpracy także zdalnie. Zapraszamy do kontaktu lub telefonicznie pod numerem 503 666 300, czynnym całą dobę.
0 komentarzy